Gaziantep Damızlık Koyun Keçi Yetiştiricileri Birliği

Doğuma İlişkin Davranışlar

Koyun ve keçiler, doğumun hemen öncesinde huzursuzlaşır, sakin bir yer arar ve diğer koyunların plasenta sıvılarıyla ilgilenir. Doğum, günün herhangi bir saatinde meydana gelebilir. Doğum sırasındaki davranışlar, doğumun kolay veya zor olmasına ve hızına bağlı olarak farklılık gösterir. Doğum başlangıcında hayvan huzursuzdur, daha sonra sakin bir yere yatar ve abdominal kasılmalar başlar. Koyun zaman zaman ayağa kalkıp tekrar yatar. Kasılmalarla birlikte doğumun verdiği sancı nedeniyle kısa kısa meler, sık ve hızlı bir şekilde dudaklarını yalar. Yavru zarlarının yırtılması ile birlikte plasenta sıvılar vulvadan dışarı akar. Bu sırada kasılmalar sıklaşır ve şiddetlenir. Yavru uterustan vulvaya doğru hareket eder. Genellikle ilk kez kuzunun burun ve ayakları görülür. Baş ve omuzların çıkışı doğumun en güç aşamasıdır. Bu kısımların çıkışından sonra kısa bir dinlenme periyodu gelir. Daha sonra koyun ayağa kalkmaya çalışırken kuzunun tüm vücudu ortaya çıkar. Bu sırada göbek kordonu kopar. Bundan ortalama 2,5 saat sonra plasenta (son=eş) atılır ve doğum tamamlanır. Doğumun süresi pek çok faktörün etkisi altındadır. Bu nedenle aynı ırk ve sürü içinde dahi doğum süresi bakımından büyük bir varyasyon görülür. Hatta bazı durumlarda doğumun yardımsız gerçekleşmesi mümkün olmayabilir. İkiz kuzular tekizlere göre daha küçüktür ve doğumları daha kısa sürede tamamlanır. Çoğuz doğan kuzuların doğum süreleri dahi birbirinden farklı olmaktadır. Birinci kuzudan sonrakilerin doğumu daha kolay ve daha kısa sürede gerçekleşmektedir. Eğer koyun kuzunun baş ve omuzlarının çıkışından sonra ayağa kalkmamışsa doğumun tamamlanmasından sonraki ilk dakika içinde ayağa kalkar ve yavrusu ile ilgilenmeye başlar. Yavru zarları bu sırada yırtılmamışsa onu yırtar ve yavruyu yalamaya başlar. Yavru zarları yırtılmamışsa ve koyun tarafından da yırtılmazsa yavru boğulur. Yalama içgüdüsel olarak ve genellikle baş kısmından başlar. Yaklaşık 1 saat sonra kuzu yalamanın etkisi ile oldukça kurur. Bu nedenle de yalama yoğunluğu azalır. Koyunlar doğumdan hemen sonra yeni doğmuş kuzular arasından kendi yavrularını ayırt edemezler. Doğumdan 1 saat sonra kuzusunu kolaylıkla tanıyabilir ve yabancı kuzuları şiddetle reddeder hale gelirler. Kuzu, doğumdan 15-30 dakika sonra ayağa kalkar, anasının yan tarafına geçerek meme aramaya başlar. Emme, doğumdan 1-2 saat sonra gerçekleşir. Emme sırasında ana, kuzunun kuyruk sokumu ve sağrı bölgesini koklar, böylece yavrusunu kolaylıkla tanır. Kuzuların doğumdan sonra analarının memesini bulmasını sağlayan içgüdüsel davranış mekanizması henüz aydınlatılmış değildir. Doğumun güç ve uzun sürede gerçekleşmesi, doğum öncesi yetersiz beslenme veya hastalık nedeniyle koyunun zayıf düşmesi gibi durumlarda koyun kuzusu ile ilgilenmeyebilir. Bu sırada kuzu ayağa kalkarak anasından uzaklaşabilir ve onu tekrar bulamayabilir. İlk kez doğuran koyunlardan bir bölümü kuzuları ile yeterince ilgilenmeyebilir veya onları hiç kabul etmeyebilir. Bunlardan bazıları bu davranışlarını sürdürürken bir bölümü daha sonra kuzularını kabul eder. İkiz doğumlarda, ikinci kuzu ilk kuzudan uzakta doğabilir ve bunun sonucu olarak ana ikinci kuzu ile ilgilenip ilkini reddedebilir. Bazen de kuzular ayağa kalkmakta gecikebilirler. Bu doğum öncesi yetersiz beslenmeden kaynaklanabileceği gibi güç doğum nedeniyle de meydana gelebilir İkiz doğup anası tarafından reddedilen, anası ölen, anasının sütü yetmeyen ‘problem kuzular’ doğumdan hemen sonra süt verimi yüksek veya yavrusu ölen koyunlar tarafından kabul edilebilmektedir. Uygulamada problem kuzuların yabancı koyunlar tarafından kabul edilmesi veya yavrusunu reddeden koyunların bu davranışlarından vazgeçirilmeleri için bazı işlemler yapılabilir. Örneğin yavrusu ölen bir ananın yabancı bir kuzuyu kabulünü sağlamak için ölen yavrunun postunun yabancı kuzuya giydirilmesi veya yabancı ananın vajina akıntılarının problem kuzuya sürülmesi sık rastlanan uygulamalardır. Kendi kuzusunu kabul etmeyen analar ise kuzusu ile dar bir bölgeye konarak kuzunun anasını zorla emmesi sağlanabilir. Bir başka yol da, bölme içinde bulunan kuzuya bölme dışındaki bir köpeğin saldırtılarak koyun analık içgüdüsünün uyarılması ile kuzuyu kabulünün sağlanmasıdır. Bununla birlikte ne kadar uğraş verilse de genellikle sürü içinde problem kuzular bulunur. Bu kuzular yetiştirici tarafından tanınır veya kolayca görülebilecek şekilde işaretlenir. Emzirme saatlerinde bakıcı, bu kuzuların sütlü koyunlar tarafından emzirilmesini sağlar. Emzirme saatlerinde koyun ve kuzu sürüleri bir araya getirildiklerinde diğer kuzular anasını ararken problem kuzular bakıcının peşinden ayrılmazlar. Kuzular büyüdükçe analarını günlük emme sayısı azalır. 3 aylık yaşta bu sayı 3-4 e iner ve her emme birkaç saniye sürer